Huilende wolven

Toen ik vrijdag laat in de avond naar huis fietste reed ik recht tegen de volle maan aan. Alsof de maan mij veilig naar huis leidde. Huilende wolven in de verte soms? Bij thuiskomst hoorde ik dat Ivan Passer was overleden. Die dag had Filmhuis O42 nog zijn meesterlijke klassieker Intieme Belichting vertoond. Maar geen bezoeker. Een bizar toeval. Een paar dagen daarvoor was er iemand speciaal voor die film uit Arnhem gekomen. ‘Toch belachelijk! Een film van een Arnhemse filmdistributeur die ik in Nijmegen moet zien, omdat de gesubsidieerden daar zo’n film niet meer willen vertonen.’

Cutter’s Way, de cult thriller van Ivan Passer was vorige week ook nog in Filmhuis O42 te zien, in de serie Melancholie & Film. Alsof de mensen van O42, als echte kunstenaars, zijn onverwachte dood voorvoelden. Passer werd door kenners beschouwd als een groot cineast. Bij het grote publiek jammer genoeg altijd een onbekende gebleven. Na zijn vlucht in de jaren 60 naar de Verenigde Staten daar ook altijd te veel een Tsjechische emigré gebleven. Nooit meer de kans gehad om een echt grote film te maken, zoals zijn land- en generatiegenoot Milos Forman met Amadeus en One Flew over the Cuckoo’s Nest wel deed. Altijd te veel een vreemdeling gebleven. En misschien is dat ook wel het euvel van Filmhuis O42. Te veel een vreemdeling in de eigen stad gebleven. Een stad ook die wellicht al te veel was veranderd.

Toen ik met de programmeur sprak over zijn plannen voor het laatste programma, kreeg ik het even benauwd. Voor zaterdag 18 januari had hij een heel programma rondom Jane Fonda ingepland. Waarom? Omdat het dan op de kop af 45 jaar geleden is dat deze grote Hollywood ster Nijmegen bezocht, als Hanoi Jane bij een Vietnam manifestatie. Beginnen met de cultfantasy uit 1968 Barbarella van Roger Vadim, wilde hij. En een filminleiding door filmcritica Gerlinda Heijwegen. Daarna Loin du Vietnam, de beroemde film uit 1967 over de werkelijke oorlogssituatie in Vietnam, die mede bijdroeg tot de ’68 protesten. En eindigen met Coming Home, een van de eerste films over het drama van de Vietnamveteranen. En veel food, drinks and debates natuurlijk. De protestfilm Loin Du Vietnam met bijdragen van makers als Godard, Marker, Varda, Lelouch en Joris Ivens zou op die historische dag in 1975 immers ook daadwerkelijk in Nijmegen vertoond zijn. Vandaar.

Lijkt me eerder iets voor de Joris Ivens zaal, riep ik maar. De oude Joris zou het beslist toegejuicht hebben. En Jane Fonda zou zich er vast en zeker weer voor hebben laten arresteren. Loin du Vietnam nog eenmaal vertonen als protest in een zaal, die er eigenlijk voor gebouwd zou moeten zijn. Dat zou een statement zijn. Helaas, te laat. Het gaat allemaal niet door. Filmhuis O42 gaat sluiten. Juist precies 45 jaar na deze grote historische protestdag in Nijmegen. Toen het provinciestadje voor heel even een grote stad werd. Hoe bizar eigenlijk.

Een laatste programma, het blijft altijd vreemd en onwennig. Maar toch zo bijzonder, met premières, zelfs voorpremières en persoonlijke slotakkoorden. Hellhole van de talentvolle Belgische filmmaker Bas Devos. Een stadssymfonie over de persoonlijke crisis van drie totaal verschillende personages in de periode na de terreuraanslag in Brussel. Ook crisis in het leven van een jong stel in Boekarest, in Monstri. Minutieus zijn we getuige van hun worsteling in hun relatie. En totale crisis is het in de Russische science fiction parabel Hard to Be a God, waarin alle smerigheid overheerst en waarin zelfs totale overgave nodig is om het te overleven. Waarin het volgens de Volkskrant-recensent destijds, in 2015, ‘Eten of gegeten worden!’ is. Een terecht slotakkoord van Filmhuis O42. Gelukkig geeft zondagmiddag Le Ballon Rouge, de klassieke kinderfilm over het jongetje met de rode ballon, dan nog enige hoop, troost en verlichting.

t Is stil in Amsterdam, Ramses Shaffy zong het. Net zo stil zal het vast na zondag zijn in Nijmegen. Zo voelt het nu. Nog niet zo lang geleden zag ik De Kersentuin van Toneelgroep Amsterdam, het laatste toneelstuk van Anton Tsjechov. Over de pijnlijke ondergang van mensen die in het verleden leven en de nieuwe tijd niet bevatten. Schulden zijn zo hoog dat het huis en het landgoed met de kersenbomen verkocht moet worden. Een zakenman koopt het op om er vakantiehuisjes te bouwen. De toekomst is ook hier al aan de kapitalisten, aan het snelle geld. De boerse zakenman – grandioos vertolkt door Gijs Scholten van Aschat – stormt tegen het einde het podium op en schreeuwt het uit. ‘Ik heb de kersentuin gekocht, ik ga er vakantiehuisjes bouwen!’ Op hetzelfde moment het harde snerpende gitaargeluid van Jimi Hendrix’ All Along the Watchtower. De tranen sprongen me in mijn ogen. Ik dacht aan vakantiehuisjes, aan appartementen, aan studentenkamertjes. De tijd van illusies is voorbij. Op het podium klonk inmiddels het geluid van omzagende bomen. Ik hoorde de sloophamer. En in de verte huilende wolven.

Waar je vanaf volgende week de echte, originele, oorspronkelijke cinema nog kunt zien? We zullen moeten afwachten. Bizar is het dat je dan naar Arnhem moet voor Honeyland, de poëtische documentaire uit Noord-Macedonië en inmiddels genomineerd voor twee Oscars. En dat Hellhole en Monstri. vast helemaal niet meer in buurt te zien zullen zijn.
Dat je voor Papicha, de geëngageerde Algerijnse film, een ode aan de vrijheid van de vrouw, binnenkort naar een andere stad moet. Evenzo voor al die filmklassiekers en nog zoveel meer.

De bezoeker uit Arnhem van Intieme Belichting liet vorige week een boodschap achter: ‘Het zal een groot verlies zijn om de bijzondere films van Filmhuis O42 te verliezen. Nu is A‘dam alleen nog een optie!!!’ Inderdaad Nijmegen was voor even een grote stad, 45 jaar geleden.

Vaarwel huis, vaarwel vorig leven!’ (uit De Kersentuin, Anton Tsjechov, 1904)


Ted Chiaradia

Bezig met laden