Lijstenmaker Jonathan Zimmermann

Op de laatste dag van de Berlinale, het door hem zo vaak bezochte filmfestival, is hij overleden, Bruno Ganz. Alsof hij nog een laatste statement wilde maken. Heeft met de dood van Karl Lagerfeld de mode een van zijn belangrijkste gezichten verloren, met het heengaan van Bruno Ganz verliest de arthouse cinema ongetwijfeld een van zijn iconen. Meer dan honderd films, geen acteur was in zoveel filmhuis- en arthousefilms te bewonderen, in grote en kleinere rollen. Onsterfelijk geworden door zijn Hitler-vertolking in Der Untergang. Geheel onterecht heeft hij daar in 2004 zelfs niet eens een Oscar-nominatie voor gekregen. Maar inmiddels weten we dat ‘Die Amis’ helemaal niet van Europa houden en al helemaal niet van het Duitssprekende deel.

Ganz maakte zijn intrede in de filmwereld in 1976 met Sommergaste, onder regie van de legendarische theatermaker Peter Stein. Naast filmacteur was hij ook een begenadigd theateracteur en werkte lange tijd met Stein samen in Berlijn. In de tweede helft van de zeventiger jaren werd Ganz onbetwist het vaste gezicht van de Neue Deutsche Welle door zijn rollen in films van Wim Wenders, Werner Herzog, Volker Schlondorff, Peter Handke en Reinhard Hauff. Al die films draaiden in het oude Filmhuis Nijmegen in O42. Daar werd hij ook letterlijk een gezicht. Zijn geschilderde portret uit de film Messer Im Kopf heeft jarenlang op een paneel in de Blauwe Zaal gehangen. Met Messer Im Kopf in 1978 maakte ikzelf ook min of meer mijn debuut bij het Filmhuis. Als kassamedewerker verkocht ik voor een zaal met 180 zitplaatsen meer dan 220 kaartjes. Een ongekend succes voor een klein filmhuis. Jammer genoeg maakten drie mensen het einde van de film niet mee… flauwgevallen. In de film speelt Ganz een wetenschapper die per toeval in een studentenopstand geraakt wordt door een politiekogel. Geheel onterecht wordt hij later door politie en met name de rechtse media beschuldigd van terrorisme. Veertig jaar na dato heeft deze politieke thriller nog niet eens zoveel aan actualiteit ingeboet.

De internationale doorbraak van Bruno Ganz kwam met Der Amerikanische Freund van Wim Wenders, een jaar later. Losjes gebaseerd op Ripley’s Game van Patricia Highsmith. Bruno Ganz wordt hier als doodzieke lijstenmaker Zimmermann door de legendarische Dennis Hopper de misdaad ingesleurd. Alleen al Hopper ‘Du Zimmermann’ horen uitspreken is het kijken van de film meer dan waard. In een klap werden Wenders, Hopper en met name Ganz mijn helden. Vreemd genoeg draaide die film destijds niet in het filmhuis, maar in het oude Scala theater. In de hal had je nog van die ouderwetse vitrinekasten. Ik kon het niet laten stiekem een iconische foto van Hopper en Ganz uit die film onder mijn jas te laten verdwijnen. Het voelde alsof ikzelf Ripley’s Game werd ingezogen. Jaren later zag ik een kleine Jean-Pierre Léaud hetzelfde doen in de klassieker Les Quatre Cents Coups van Francois Truffaut uit 1959. Wie had wie nu geïnspireerd?

Bruno Ganz had iets kwetsbaars. Mooi beschreven door Kevin Toma in De Volkskrant. Een kleine, iele man, met een wat lijzig klinkende stem en vooral een wat vermoeid ogende blik. Tragiek, wanhoop, ja zelfs de dood was in zijn allerbeste rollen altijd dicht in de buurt: net uit coma ontwaakt in Messer Im Kopf, als dodelijk zieke lijstenmaker Zimmermann in Der Amerikanische Freund, als de naar sterfelijkheid verlangende beschermengel in het meesterlijke Himmel über Berlin en als begeleider naar de hel van de serial killer Matt Dillon in de laatste Lars van Trier. Alleen zijn stem nog, maar o zo belangrijk in The House that Jack Built.

Met zijn uitstraling had Ganz het vermogen om boven de film zelf uit te stijgen. Pane e Tulipani, de romantische komedie, werd in 2000 vooral door zijn aanwezigheid een ongekend succes. Als onhandige IJslandse ober Fernando in Venetië had hij niet alleen het hart gestolen van de ongelukkige, in de steek gelaten Italiaanse huisvrouw, nee hij had al onze harten gestolen. Alleen hij moet de oorzaak zijn van de huidige toeristische chaos in de Dogestad. Allemaal zijn we sindsdien op zoek naar die IJslandse ober. Helaas zullen we hem nooit meer aantreffen.

Ted Chiaradia

Bezig met laden